W szkołach branżowych I stopnia uczy się obecnie ok. 12% uczniów i uczennic szkół ponadpodstawowych w Polsce*. Choć szkoły te mają przygotowywać młodych ludzi do pracy w ponad 200 zawodach, wyniki badania PISA 2025 pokazują, że wielu piętnastolatkom z tych szkół brakuje podstawowych umiejętności, takich jak czytanie ze zrozumieniem, analizowanie i interpretowanie danych oraz wykorzystywanie wiedzy matematycznej do rozwiązywania prostych problemów życia codziennego.

Niskie kompetencje, poważne konsekwencje

Wyniki badania PISA 2025 po raz kolejny unaoczniły ogromne różnice w umiejętnościach związanych z czytaniem, matematyką i naukami przyrodniczymi pomiędzy uczniami uczęszczającymi do różnych typów szkół. Piętnastolatkowie i piętnastolatki z branżowych szkół I stopnia (w większości z klas 2.) wypadli zdecydowanie słabiej niż ich rówieśnicy z liceów i techników. Znaczna część uczennic i uczniów szkół branżowych nie osiągnęła podstawowego progu umiejętności, czyli 2. z 6 poziomów biegłości, we wszystkich trzech badanych przez PISA 2025 dziedzinach. W matematyce wynik poniżej poziomu 2. uzyskało 71% piętnastolatków z tych szkół, w zakresie rozumienia czytanego tekstu 68%, a w naukach przyrodniczych 59%. Dla porównania, w liceach odsetki te wynoszą odpowiednio 10%, 7% i 7%, a w technikach 27%, 21% i 21%.

Jednocześnie odsetek uczniów szkół branżowych osiągających najwyższe wyniki w badaniu PISA (poziomy 5. i 6.) jest minimalny. W matematyce ponadprzeciętne umiejętności posiada jedynie 0,2% piętnastolatków z tych szkół (dla porównania: 4% w technikach i 13% w liceach). W naukach przyrodniczych odsetek ten wynosi 0,1% (w liceach 7%, w technikach 3%), a w zakresie czytania i rozumienia tekstu 0,2% (w liceach 8%, w technikach 2%).

Choć młodzi ludzie w szkołach branżowych I stopnia mają przede wszystkim zdobyć kwalifikacje do wykonywania konkretnych zawodów, brak podstawowych umiejętności, takich jak czytanie ze zrozumieniem, analiza i interpretowanie danych czy wykonywanie prostych operacji matematycznych, może im znacząco utrudniać codzienne funkcjonowanie, pracę i uczestnictwo w życiu społecznym. W praktyce może prowadzić do trudności w podejmowaniu świadomych decyzji, ograniczonej sprawczości i większej zależności od innych. Może też znacząco zwiększać podatność na dezinformację, manipulację i inne negatywne zjawiska.

Nierówne szanse

Wokół szkół branżowych przez lata narosło wiele stereotypów. Panuje przekonanie, że zapewniają one niższą jakość kształcenia niż technika czy licea. Tymczasem do szkół branżowych najczęściej trafiają młodzi ludzie, którzy już w szkole podstawowej mieli trudności edukacyjne, osiągali słabsze wyniki w nauce, a często także doświadczali problemów materialnych, emocjonalnych czy społecznych. W efekcie w szkołach branżowych kumulują się problemy, z którymi uczniowie mierzyli się już wcześniej. Dlatego wyniki PISA warto interpretować w szerszym kontekście. Odzwierciedlają one problemy środowiskowe i systemowe, a niekoniecznie jakość nauczania szkół branżowych. Badanie mierzy umiejętności, które uczniowie tak naprawdę powinni nabyć w szkole podstawowej, a następnie rozwijać w szkole ponadpodstawowej. Problem w tym, że mniejszy nacisk na przedmioty ogólnokształcące w szkołach branżowych I stopnia może ograniczać możliwości nadrobienia przez uczniów wcześniejszych zaległości. W efekcie szkoła, która powinna dawać uczniom szansę na uzupełnienie braków, może nie mieć na to wystarczająco dużo czasu i przestrzeni. A wtedy wcześniejsze deficyty zamiast znikać, mogą się utrwalać.

Szkoły branżowe na marginesie reform

Kolejne reformy edukacji nie poświęcały szkolnictwu zawodowemu wystarczającej uwagi. W roku szkolnym 2017/2018 zasadnicze szkoły zawodowe zostały przekształcone w branżowe szkoły I i II stopnia. Reforma miała m.in. zwiększyć atrakcyjność kształcenia zawodowego, podnieść jego jakość oraz udostępnić uczniom bardziej przejrzystą ścieżkę zdobywania kwalifikacji i kontynuowania nauki. W 2024 r. Najwyższa Izba Kontroli zwróciła jednak uwagę, że mimo kompleksowego przygotowania reformy minister nie przeprowadził ewaluacji kształcenia w branżowych szkołach I stopnia pozwalającej na ocenę efektów kształcenia w tych szkołach oraz zdiagnozowanie obszarów wymagających działań naprawczych**. A takie były z pewnością potrzebne. Nie wiemy też jeszcze, jakie zmiany przyniesie szkolnictwu branżowemu nowa reforma pn. „Kompas jutra”. Zakłada ona rozwijanie kompetencji praktycznych i większy nacisk na kompetencje kluczowe, jednak konkretne zmiany w podstawach programowych poznamy dopiero w przyszłym roku.

Którędy droga?

Wyniki PISA 2025 to argument za tym, że w szkołach branżowych potrzebna jest systemowa zmiana podejścia do nauczania przedmiotów ogólnokształcących, takich jak matematyka, język polski, biologia, chemia czy fizyka. Zmiany powinny objąć zarówno strukturę programu – liczbę i rodzaj przedmiotów, jak i zakres oraz treści kształcenia. 

Elastyczność i indywidualizacja

Weźmy dla przykładu matematykę. W branżowej szkole I stopnia uczniowie, niezależnie od profilu zawodowego, mają dwie godziny tego przedmiotu w pierwszej klasie oraz po jednej lub dwie godziny w klasie drugiej i trzeciej. Nauczyciele uczący w tych szkołach, którzy wzięli udział w rozmowach prowadzonych w ramach projektu „Matematyka jest wszędzie. Wartość dodana – poziom wyżej!” realizowanego w Polsce przez Fundację Szkoła z Klasą i Fundację Rozwoju Społeczeństwa Wiedzy THINK!, zwracali uwagę, że treści kształcenia są niedopasowane do poziomu wiedzy matematycznej i potrzeb uczniów szkół przygotowujących do zawodu. W ich ocenie program został skonstruowany tak, jakby jego celem było przygotowanie uczniów do matury, choć większość absolwentów szkół branżowych I stopnia nie kontynuuje nauki w tym kierunku. Tymczasem nauczanie przedmiotów ogólnokształcących powinno mieć na celu przede wszystkim przygotowanie młodych ludzi do wyzwań codziennego życia i zmieniającego się świata.

Raport „Uwolnić potencjał”, który powstał w ramach wspomnianego wyżej projektu, wskazuje również na potrzebę przyznania nauczycielom szkół branżowych większej autonomii w dopasowaniu treści nauczania do realnych potrzeb i możliwości różnych klas i uczniów. Taka elastyczność powinna dotyczyć nie tylko tego, czego uczniowie się uczą, ale także tego, w jaki sposób i w jakim tempie zdobywają wiedzę i umiejętności. Istotnym elementem tego podejścia jest również indywidualne wsparcie edukacyjne – praca z uczniem 1:1 lub w małej grupie, także podczas zajęć dydaktyczno-wyrównawczych. Obecnie nauczyciele często zapewniają takie wsparcie kosztem własnego czasu, również poza obowiązkowymi godzinami pracy. Tymczasem, indywidualizacja kształcenia powinna być rozwiązaniem systemowym, uwzględnionym w organizacji pracy szkoły i dostępnym dla uczniów, którzy tego wsparcia potrzebują. 

Kontekstualizacja

Wielu uczniów i uczennic szkół branżowych nie ma motywacji do nauki przedmiotów ogólnokształcących, ponieważ nie widzi ich związków z codziennym życiem i pracą. Dlatego w szkołach branżowych szczególnie ważne wydaje się pokazywanie praktycznego zastosowania wiedzy matematycznej, polonistycznej i przyrodniczej. Matematyka może być wykorzystywana do rozwiązywania problemów związanych z planowaniem wydatków, obliczaniem wynagrodzenia czy rozliczania podatków. Umiejętność czytania ze zrozumieniem można rozwijać poprzez pracę z instrukcjami, dokumentacją techniczną, umowami, regulaminami. Z kolei wiedzę przyrodniczą można odnosić do procesów technologicznych, bezpieczeństwa i ochrony zdrowia czy wpływu wykonywanego zawodu na środowisko. 

Warto też tworzyć warunki umożliwiające łączenie wiedzy z różnych przedmiotów i pokazywanie uczniom, jak poszczególne umiejętności wzajemnie się uzupełniają. Dobrym przykładem są doświadczenia Austrii***, gdzie w szkolnictwie zawodowym kładzie się duży nacisk na edukację STEM łączącą nauki przyrodnicze, technologię, inżynierię i matematykę. Zamiast traktować je jako odrębne obszary wiedzy, uczniowie wykorzystują je do realizacji projektów, rozwiązywania praktycznych zadań i mierzenia się z rzeczywistymi problemami. Dzięki temu rozwijają jednocześnie kompetencje analityczne, techniczne i matematyczne, a przede wszystkim uczą się wykorzystywać wiedzę zdobytą na różnych lekcjach w praktyce – także w przyszłej pracy zawodowej.

Edukacja cyfrowa i medialna

Integralną częścią kształcenia w szkołach branżowych warto uczynić również edukację cyfrową i medialną. To właśnie uczennice i uczniowie tych szkół są szczególnie narażeni na dezinformację, manipulację, uzależnienia cyfrowe czy oszustwa w sieci. Potrzebują oni wsparcia w rozwijaniu krytycznego myślenia, oceny wiarygodnych źródeł, ale także mechanizmów działania mediów algorytmicznych czy ochrony prywatności. Obecnie w szkołach branżowych nie ma miejsca na tego typu zajęcia. Odpowiedzialność za rozwijanie kompetencji cyfrowych i medialnych spada na nauczycieli informatyki czy języka polskiego, którym czasem trudno jest zrealizować nawet materiał przewidziany w podstawie programowej.

Co można zrobić tu i teraz?

Zmiany systemowe wymagają czasu. Nie oznacza to jednak, że należy czekać z założonymi rękami. Już dziś warto wprowadzać w szkołach branżowych małe zmiany, które pomogą lepiej odpowiadać na potrzeby młodych ludzi i rozwijać ich umiejętności. Przykłady dobrych praktyk w nauczaniu matematyki można znaleźć w przywoływanym już raporcie „Uwolnić potencjał. Bariery i możliwości w nauczaniu matematyki w szkołach branżowych i technicznych”. Z kolei w rozwijaniu kompetencji cyfrowych i medialnych pomocny może być bezpłatny podręcznik dla nauczycielek i nauczycieli szkół ponadpodstawowych „Postaw na cyfrowe obywatelstwo”, który może być wykorzystywany na różnych przedmiotach ogólnokształcących. 

Do czasu głębszej reformy, jak zwykle, cała nadzieja w nauczycielkach i nauczycielach!

Autorka: Aleksandra Sulmicka

* Zob.: Główny Urząd Statystyczny, „Edukacja w roku szkolnym 2025/2026 (wyniki wstępne)”, 1.07.2026, [dostęp: 16.09.2026]: https://stat.gov.pl/obszary-tematyczne/edukacja/edukacja/edukacja-w-roku-szkolnym-20252026-wyniki-wstepne%2C21%2C4.html

** Zob.: https://www.nik.gov.pl/najnowsze-informacje-o-wynikach-kontroli/szkolnictwo-zawodowe-2024.html 

***Więcej informacji w raporcie OECD, Vocational Education and Training Systems in Nine Countries, dostęp online: https://www.oecd.org/en/publications/vocational-education-and-training-systems-in-nine-countries_1a86eb6c-en.html