Mamy czas globalnej epidemii – największej od lat. Jeszcze nigdy szkoły nie stanęły przed tak wielkim wyzwaniem organizacyjnym, nie musiały przygotować się do zmiany sposobów nauczania w tak krótkim czasie. Od chwili, w której pojawiła się informacja o czasowym zawieszeniu zajęć w mediach społecznościowych rozgorzała zażarta dyskusja o tym, czym jest, a czym nie jest zdalna edukacja. Czy wysyłanie emailem materiałów jest edukacją zdalną? Czy potrzeba kontaktu z uczniem w formie wideokonferencji? Czy jest ona tożsama z e-learningiem? Jakich narzędzi używać? Moim zdaniem pytanie to zostało jednak źle postawione. Nie należy pytać, czym jest edukacja zdalna, ale jaka forma edukacji (nie tylko zdalnej) jest najbardziej skuteczna i możliwa do zorganizowania w tak krótkim czasie indywidualnie w każdej ze szkół. 

M.J. Kubiak (2000) definiuje nauczanie zdalne jako (…) metodę prowadzenia procesu dydaktycznego w warunkach, gdy nauczyciele i uczniowie (studenci) są od siebie oddaleni (czasami znacznie) i nie znajdują się w tym samym miejscu, stosując do przekazywania informacji – oprócz tradycyjnych sposobów komunikowania się – również współczesne, bardzo nowoczesne technologie telekomunikacyjne, przesyłając: głos, obraz wideo, komputerowe dane oraz materiały drukowane. Współczesne technologie umożliwiają również bezpośredni kontakt w czasie rzeczywistym pomiędzy nauczycielem a uczniem za pomocą audio- lub wideokonferencji, niezależnie od odległości, jaka ich dzieli” (s. 12).

W praktyce więc każda ze wspomnianych wcześniej form może stanowić edukację zdalną. NAIS (2020) w przewodniku dla szkół dotkniętych COVID-19 wyróżnia 3 możliwe jej formy:

  1. Edukację online/zdalną/nauczanie na odległość, opartą na internecie i zasobach internetowych
  2. Edukację zdalną nie opartą na internecie (np. korespondencyjną)
  3. Mieszaną – połączenie edukacji online i off-line

W Australii (która ze względu na rozmiar i znaczne odległości pomiędzy uczniami od lat prowadzi edukację zdalną) funkcjonują zaś cztery modele edukacji zdalnej:

  • model korespondencyjny (ang. correspondence model), oparty na materiałach drukowanych czy kserowanych;
  • model multimodalny (ang. multi-modal model), oparty na materiałach audio, wideo oraz internecie;
  • model telenauczania (ang. tele-learning model), oparty na dwustronnej interakcji pomiędzy nauczycielem i uczniem w formie  wideokonferencjach wspieranej dodatkowymi materiałami;
  • model nauczania elastycznego (ang. flexible learning model), oparte na materiałach przygotowanych i zaplanowanych wcześniej, które uczeń realizuje w swoim własnym tempie (Korzan, 2003). 

Dalej można też podzielić edukację zdalną na:

  • edukację synchroniczną – kiedy nauczyciel i uczeń przebywają w przestrzeni internetowej w tym samym czasie, np. podczas lekcji online na dowolnej platformie
  • edukację asynchroniczną – kiedy nauczyciel i uczeń nie przebywają w przestrzeni internetowej w tym samym czasie, a uczeń w swoim własnym tempie i dowolnym czasie realizuje zadania zaprojektowane przez nauczyciela, np. wykonuje ćwiczenia na Quizlecie czy ogląda wykłady TED
  • edukację mieszaną – kiedy materiał asynchroniczny przeplatany jest lekcjami w trybie synchronicznym (niekoniecznie w ciągu tej samej jednostki lekcyjnej)

Podobnie jak w przypadku codziennej edukacji bezpośredniej, również online pracować można na wiele sposobów. Dwa podstawowe modele to: 

  • model behawiorystyczny – gdzie nauczyciel jako ekspert przekazuje wiedzę uczniom i sprawuje kontrolę nad tempem realizacji materiału. Większość komunikacji jest jednostronna, choć uczniowie mają możliwość zadawania pytań – przypomina on model tradycyjny (wykładowy) nauki szkolnej. Uczniowie mają niewielki wpływ na przebieg procesu uczenia się, są bierni w zdobywaniu wiedzy. Głównym źródłem wiedzy są tu zazwyczaj wykłady i podręcznik. Jednocześnie model ten wymaga mniej umiejętności uczenia się od ucznia. Jak wygląda ten model w praktyce? Np. nauczyciel spotyka się z uczniami na platformie Google Meet i prowadzi wykład (może być z prezentacją), podczas gdy uczniowie notują, bądź w modelu asynchronicznym – wysyła uczniom filmik (nagrany przez siebie lub znaleziony w zasobach internetu), który stanowi wyjaśnienie zagadnienia, jakie jest omawiane.
  • model konstruktywistyczny – opiera się na założeniu, iż to uczący się (a więc uczeń) powinien mieć kontrolę nad procesem uczenia się i że uczenie się jest bardziej skuteczne (np. długotrwałe), gdy uczniowie odkrywają wiedzę samodzielnie, a nie biernie odbierają od otoczenia. Nauczyciel pełni zaś rolę moderatora procesu uczenia się, używa wielu różnych narzędzi i metod, ale pozwala także uczniowi na zadawanie pytań, podążanie za tymi pytaniami i samodzielne odkrywanie znaczeń, a więc na aktywną postawę w procesie uczenia się. Metoda ta wymaga jednak od ucznia większej samodzielności, umiejętności uczenia się oraz umiejętności i wiedzy, na której oprzeć może swoje poszukiwania. Jak wygląda ten model w praktyce? Nauczyciel zadaje pytania i projektuje zadania tak, aby uczniowie samodzielnie znaleźli na te pytania odpowiedzi, w międzyczasie wspiera uczniów w rozwiązywaniu problemów, daje informację zwrotną dotyczącą procesu i rozwoju umiejętności. Zadania, jakie projektuje opierają się na zasadach stopniowania trudności, stanowią kreatywne wyzwanie dla uczniów i pozwalają im przećwiczyć nabyte wcześniej umiejętności w praktyce. 

Brzmi znajomo? No pewnie! Od wielu lat mówi się przecież o zaletach modelu konstruktywistycznego w edukacji bezpośredniej – uczenia opartego na badaniu i dociekaniu, rozwiązywaniu problemów, samodzielnemu poszukiwaniu informacji i odpowiadaniu na pytania wiodące (Polak, 2018, Furgoł, 2012ab). Tak jak w edukacji bezpośredniej, tak i w zdalnej ma on swoje zastosowanie. Czy jednak zawsze jest on skuteczny i możliwy do zastosowania? Czy sprawdza się na każdej lekcji? 

Wracam więc do pytania, jakie zadałam na początku – jaka forma edukacji (nie tylko zdalnej) jest najbardziej skuteczna i możliwa do zorganizowania w tak krótkim czasie indywidualnie w każdej ze szkół? Odpowiedź brzmi – taka, która jest dostosowana do celów, jakie chcemy osiągnąć i narzędzi, jakimi dysponujemy oraz możliwości uczniów, z jakimi pracujemy. Nie ma tu jednej recepty – inne narzędzia i metody sprawdzą się w edukacji wczesnoszkolnej (należy tu między innymi pamiętać o ograniczeniu czasu ekranowego i ćwiczeniu motoryki), inne w ostatnich klasach liceum, które za chwilę zdawać mają maturę (tu pewnie możliwa jest również większa samodzielność), jeszcze inne sprawdzą się w pracy z uczniami z niepełnosprawnościami. Jedne sprawdzą się wtedy, kiedy pracujemy z uczniami, którzy posiadają dostęp do internetu, inne, kiedy pracujemy w społecznościach, gdzie na jeden komputer przypada 5-cioro dzieci. Być może nawet w jednej klasie nie będzie jednej metody, którą możemy wykorzystać. To od mądrości nauczyciela zależeć będzie jakie metody wybierze i w jaki sposób dostosuje je do swoich celów i potrzeb uczniów, pamiętając, że instrukcja powinna dawać szansę na realizację zadań wszystkim uczniom (na przykład dawać im wybór co do metody i formy pracy).  

I na koniec – każdy z nas chciałby pracować w idealnym środowisku, gdzie każdy ma dostęp do odpowiednich narzędzi i komfort pracy z nimi. Sytuacja, która nas zaskoczyła jest jednak wyjątkowa, nie mamy nad nią kontroli – nie będzie jednak trwać wiecznie. Dlatego życzę Wam mądrości w dobieraniu narzędzi i metod pracy zdalnej. Nie gońcie za ideałem – pracujcie z tymi narzędziami, z którymi czujecie się komfortowo – a jeśli czujecie się na siłach nabywać nowe umiejętności – uczcie się razem z Waszymi uczniami!

 

Autorka: dr Barbara Ostrowska – psycholog, trener, nauczyciel Międzynarodowych Szkół Paderewski w Lublinie i Pamoja Education (online), członek grupy Superbelfrzy RP. Prowadzi szkolenia dla nauczycieli i koordynuje projekty europejskie w swojej szkolenia. EduInspirator 2019, finalistka konkursu Nauczyciel Roku 2018, Microsoft Innovative Educator Expert.

 

Na końcu tekstu, w plikach do pobrania znajdziecie trzy materiały – dla dyrektorów, nauczycieli i uczniów – które przedstawiają zestawienie dobrych praktyk w edukacji zdalnej.

 

BIBLIOGRAFIA rozwiń

Bibliografia:

Furgoł, S. (2012a). Jak uczyć pokolenie cyfrowych tubylców? (1). Portal Edunews: https://www.edunews.pl/system-edukacji/szkoly/1905-jak-uczyc-pokolenie-cyfrowych-tubylcow-1

Furgoł, S. (2012b). Jakie cele edukacji, takie potem wyniki. Portal Edunews: https://www.edunews.pl/system-edukacji/szkoly/1987-jakie-cele-edukacji-takie-potem-wyniki

Korzan, D. (2003). Ewolucja kształcenia zdalnego. [w:] Z.P.Kruszewski, J. Półturzycki, E.A. Wesołowska (red.): Kształcenie ustawiczne – idee i doświadczenia. Wyd. Naukowe NOVUM, Płock 2003, s. 383 – 401. http://www.korzan.edu.pl/pdf/zdalne.pdf

Kubiak, M.J. (2000). Szkoła, Internet, Intranet. Wirtualna edukacja. Wyd. MIKOM, Warszawa.

NAIS Mann, M. (2020). Coronavirus (COVID-19) Guidance for Schools: https://www.nais.org/articles/pages/additional-covid-19-guidance-for-schools/

Polak, M. (2018). Rozwijać przez odkrywanie i badanie. Portal Edunews: https://www.edunews.pl/narzedzia-i-projekty/narzedzia-edukacyjne/4446-rozwijac-przez-odkrywanie-i-badanie

Schell, G., Janicki, T. J. (2013). Online Course Pedagogy and the Constructivist Learning Model. Journal of the Southern Association for Information Systems, 1(1). doi: 10.3998/jsais.11880084.0001.104

DLA DOCIEKLIWYCH rozwiń

Hanover Research (2011). Distance Education Models and Best Practiceshttps://www.imperial.edu/ivc/files/Distance_Education_Models_and_Best_Practices.pdf

Darby, F. (2019, April 17). How to Be a Better Online Teacherhttps://www.chronicle.com/interactives/advice-online-teaching

Luskin, B. (2019). 12 Best Practices in Online Teaching and Learninghttps://www.psychologytoday.com/us/blog/the-media-psychology-effect/201903/12-best-practices-in-online-teaching-and-learning

Boettcher, J. V. (2011). Ten Best Practices for Teaching Online Quick Guide for New Online faculty. https://teachingcommons.lakeheadu.ca/sites/default/files/inline-files/Ten-Best-Practices-TeachingOnline-Boettcher%20%281%29.pdf

California Department of Education (2020). Lessons from the Field: Remote Learning Guidancehttps://www.cde.ca.gov/ls/he/hn/appendix2.asp

GOA Staff (2020). 15 Strategies for Online Learning When School is Closedhttps://globalonlineacademy.org/insights/articles/15-strategies-for-online-learning-when-school-is-closed

Oak Meadow (2020). Tips for Setting Up Temporary Distance Learning at Your School. https://www.nais.org/articles/pages/tips-for-setting-up-temporary-distance-learning-at-your-school/

One schoolhouse (2020). COVID -19 School Continuity Resources. https://www.oneschoolhouse.org/covid-19.html

International Baccalaureate (2020). Online learning, teaching and education continuity planning for schoolshttps://ibo.org/globalassets/news-assets/coronavirus/online-learning-continuity-planning-en.pdf

Wright, C. (2020). Covid-19: What happens if school is closed? https://www.thinkib.net/leadership/blog/32638/covid-19-what-happens-if-school-is-closed

Salcido, A., Cole, J. (2018). Best Practices for Teaching Onlinehttps://teachonline.asu.edu/2018/09/best-practices-for-teaching-online/

Doucet, A., Netolicky, D., Timmers, K., Tuscano, F.J. (2020). Thinking about Pedagogy in an Unfolding Pandemic. https://issuu.com/educationinternational/docs/2020_research_covid-19_eng

Nicholls, J. (2020). Nurturing our school community when the country is in lockdown! https://www.cobis.org.uk/blog/nurturing-our-school-community-when-the-country-is-in-lockdown